Duurzame natuurbehoud ter plaatse: het natuurpark Karwendel

Hoe is het natuurpark Karwendel georganiseerd?

Het natuurpark Karwendel omvat bijna het gehele Karwendelgebergte en is met ongeveer 739 km² het grootste beschermde gebied van Tirol en het grootste natuurpark van Oostenrijk. Het strekt zich uit van Innsbruck tot aan de Achensee en biedt een uitzonderlijk hoge mate van natuurnabijheid met oerbossen, wilde rivieren, alpenweiden en traditionele alpenlandschappen. Het natuurpark wordt georganiseerd door een vereniging met gemeenten, toeristische verenigingen, de Oostenrijkse staatsbossen, de landbouwkamer, de twee alpine verenigingen en de deelstaat Tirol. De werkgebieden zijn onderverdeeld in vijf kerngebieden: natuurbescherming, recreatie && toerisme, milieueducatie, regionale ontwikkeling en kennis && onderzoek.

Waarin verschilt een natuurpark van een nationaal park?

Een natuurpark zoals het Karwendel is een uitgestrekt beschermd gebied waarin natuurbehoud en duurzaam gebruik hand in hand gaan. Het gaat zowel om het behoud van het natuurlijke en culturele landschap als om natuurvriendelijke recreatie, educatie en regionale toegevoegde waarde. De kern wordt gevormd door natuurreservaten, die in de eerste plaats dienen om de natuur te beschermen tegen schadelijke invloeden van de mens. Ze zijn aangewezen op plaatsen waar de natuur zich in grotendeels ongerepte staat bevindt of waar zeldzame soorten en levensgemeenschappen van dieren en planten in bijzondere diversiteit voorkomen. Omringd – als een soort buffer – bevinden zich landschapsbeschermings- en rustgebieden. Hier overheerst het cultuurlandschap dat door de mens wordt onderhouden door middel van land- en bosbouw. Een nationaal park streeft nog consequenter het doel na om „de natuur de natuur te laten zijn“; grote delen zijn daar vrij van exploitatie, zodat natuurlijke processen zo ongestoord mogelijk kunnen verlopen. Het natuurpark Karwendel combineert daarentegen bescherming, onderhoud van traditionele alpen- en cultuurlandschappen, onderzoek en een bewust gestuurde bezoekerservaring, bijvoorbeeld via hutten, paden, informatievoorzieningen en bezoekerscentra.

Wat zijn de belangrijkste taken van het natuurpark Karwendel?

De taken van het natuurpark kunnen worden onderverdeeld in vier hoofdgebieden: natuurbescherming, recreatie && toerisme, milieueducatie en kennis && onderzoek. Op het gebied van natuurbescherming staan de bescherming van wilde rivieren zoals de Isar en de Rißbach, het behoud van oude gemengde bergbossen, veen- en rotshabitats en de unieke cultuurlandschappen rond de Großen en Kleinen Ahornboden centraal. Op het gebied van recreatie & toerisme zorgen we met onze natuurparkhuizen voor bezoekersinformatie en -begeleiding en staan we zowel ter plaatse als digitaal in contact met onze rangers. Zo proberen we een intensieve natuurbeleving te combineren met een zo groot mogelijke bescherming van de kwetsbare habitats. Het onderdeel milieueducatie omvat begeleide excursies, natuurpark-scholen, educatieve aanbiedingen voor kinderen, jongeren en volwassenen, thematische leerpaden en programma's die natuurbeleving combineren met inzicht in ecologische verbanden. Op het gebied van kennis &e en onderzoek werkt het natuurpark samen met universiteiten en gespecialiseerde instellingen, bijvoorbeeld op het gebied van biodiversiteit, bosontwikkeling, waterecologie of klimaatverandering, en houdt het toezicht op dier- en plantensoorten en bezoekersgegevens.

Milieu-educatie voor kinderen en jongeren heeft een bijzonder hoge prioriteit.

Milieu-educatie is een centraal werkterrein, omdat natuurbehoud op de lange termijn alleen slaagt als mensen begrijpen waarom landschappen, biodiversiteit en natuurlijke processen het waard zijn om beschermd te worden. Door vroegtijdige bewustwording – met name via schoolprogramma's, excursies, Junior Ranger-activiteiten en natuurparkdagen – ontstaat een emotionele band met de natuur en het natuurpark 'voor de deur', die zich later – zo hopen we – uit in verantwoordelijk gedrag. Juist in het Karwendel, met zijn populaire uitstap- en recreatiegebieden, helpt milieueducatie om gebruiksconflicten te verminderen: wie weet waarom rustzones voor wild belangrijk zijn, waarom almen moeten worden onderhouden of hoe gevoelig wilde rivieren reageren op verstoring, gedraagt zich in het terrein respectvoller. Bovendien versterkt milieueducatie de identificatie van de bevolking met het natuurpark en creëert het begrip voor beschermings- en beheersmaatregelen.

Hoe slaagt men erin de balans te vinden tussen toeristisch of agrarisch gebruik en natuurbescherming?

In het natuurpark Karwendel botsen verschillende belangen in onze valleien, op de almen, paden en hotspots heel concreet met elkaar. Precies hier zetten wij met ons beheer in. Onze aanpak is om bescherming, gebruik en beleving samen te denken en de vele actoren – van gemeenten en beheerders tot toeristische partners en vrijwilligers – te bundelen in een gemeenschappelijk natuurparkconcept. Een centraal instrument is de bezoekersbegeleiding: onze rangers, digitale aanbiedingen zoals outdoorplatforms en klassieke informatieborden, campagnes en programma's voor milieueducatie werken samen om bezoekers al bij de planning van hun tocht en vervolgens in het terrein aan te zetten tot natuurvriendelijk gedrag. Tegelijkertijd versterken we bewust de traditionele alpen- en bosbouw, omdat een aangepast beheer het cultuurlandschap in stand houdt en belangrijke leefgebieden openhoudt. Via projecten zoals het „TEAM Karwendel“ betrekken we vrijwilligers bij het onderhoud van alpenweiden en biotopen en creëren we zo extra ondersteuning voor beheerders en ecosystemen. Monitoringprojecten en digitale bezoekersgegevens helpen ons om ontwikkelingen in het natuurpark nauwkeurig te volgen en onze maatregelen voortdurend aan te passen. Zo wordt de 'spagaat' tussen bescherming, gebruik en beleving een continu stuurproces, dat wij als natuurpark actief vormgeven.

Ondersteuning bij bijvoorbeeld het onderhoud van alpenweiden komt ook van het vrijwilligersproject 'TEAM Karwendel'.

Almen bepalen al eeuwenlang het landschap van de Karwendel en zijn tegelijkertijd waardevolle leefgebieden voor talrijke dier- en plantensoorten. In het kader van 'TEAM Karwendel' ondersteunen elk jaar 120 tot 130 vrijwilligers het alpenweidebeheer door begroeiing terug te dringen, stenen en grof puin te verwijderen, hekken te onderhouden of maaiweiden vrij te maken. Als almen niet meer worden beheerd, raken ze geleidelijk aan overwoekerd en verbost, gaan soortenrijke weiden verloren en verandert ook het karakteristieke, open landschap aanzienlijk. Het onderhoud van de almen draagt daarom bij aan het behoud van de biodiversiteit, het traditionele cultuurlandschap en het agrarische gebruik, en versterkt tegelijkertijd het wederzijds begrip tussen natuurbeschermers en beheerders.

Hetzelfde geldt voor de bosbouw. Welke prioriteiten stelt u op dit gebied?

In bepaalde gebieden richt het natuurpark zich op bosgebieden die niet of slechts zeer extensief worden beheerd en waarin natuurlijke processen op de voorgrond staan. In dergelijke bossen ontstaan na verloop van tijd structuurrijke, natuurlijke bosbestanden met verschillende leeftijdsfasen, een hoog aandeel dood hout, open plekken en randgebieden en talrijke kleine habitats die zeldzame en gespecialiseerde soorten – zoals bepaalde kevers, paddenstoelen of in holen broedende vogelsoorten – nodig hebben. Deze bossen fungeren als referentiegebieden waar onderzoek kan worden gedaan naar natuurlijke bosontwikkeling, klimaateffecten en biodiversiteit. Tegelijkertijd vervullen ze belangrijke functies zoals erosiebescherming, waterretentie en lawinepreventie, waardoor ze de veerkracht van het berglandschap tegen natuurrampen vergroten.

In verschillende projecten en samenwerkingsverbanden van het natuurpark worden de gevolgen van de klimaatverandering voor de regio onderzocht. Wat staat daarbij centraal?

Tot de meest ingrijpende gevolgen behoren stijgende temperaturen, veranderde neerslagverdelingen, frequentere extreme gebeurtenissen zoals hevige regenval, droogteperiodes of stormen, evenals verschuivingen van habitats en hoogtezones, of beter gezegd warmtezones, naar hogere liggingen. Om de regio hierop voor te bereiden, worden aanpassingsstrategieën ontwikkeld, bijvoorbeeld door bosbeheer dat is afgestemd op de locatie, het bevorderen van veerkrachtige, structuurrijke gemengde bossen en het veiligstellen van migratieroutes voor soorten. Ook in de toeristische sector houdt men zich bezig met de veranderde omstandigheden. Onderzoek, monitoring en de uitwisseling met beheerders, gemeenten en de bevolking spelen daarbij een centrale rol om risico's vroegtijdig te herkennen en passende maatregelen te nemen.

Wat betekent de klimaatverandering voor de bossen in het natuurpark Karwendel?

Alpiene bergbossen staan onder de klimaatverandering voor een bijzondere uitdaging, omdat ze tegelijkertijd vele functies vervullen: bescherming tegen natuurrampen, leefgebied, houtleverancier en recreatiegebied. Concrete bedreigingen vloeien voort uit hogere temperaturen, veranderde sneeuwhoeveelheden en -lagen, frequentere extreme weersomstandigheden, droogtestress en een mogelijke toename van plagen en ziekten. In het ideale geval ontwikkelen de bergbossen in de Karwendel zich tot stabiele, structuurrijke gemengde bossen met een hoge soortenrijkdom en verschillende leeftijdsgroepen, die op een klein oppervlak de meest uiteenlopende boomsoorten en genetische diversiteit verenigen. Dergelijke natuurlijke, goed gemengde bossen zijn beter bestand tegen verstoringen, kunnen zich beter aanpassen aan veranderde klimaatomstandigheden en behouden tegelijkertijd hun beschermende en recreatieve functie voor mens en natuur.

Ook voor de biodiversiteit zijn de bossen belangrijk. Welke betekenis heeft dit in het totaalconcept van het natuurpark?

Het natuurpark Karwendel herbergt een uitzonderlijk grote diversiteit met meer dan 1.300 plantensoorten en meer dan 3.000 bekende diersoorten, waaronder soorten die voor heel Europa van belang zijn, zoals de steenarend, de witrugspecht, de oeverloper en de alpenbokkever. Biodiversiteit vormt de basis van stabiele ecosystemen, maakt aanpassing aan veranderingen zoals klimaatverandering mogelijk en waarborgt op lange termijn voorzieningen zoals schoon water, bescherming tegen natuurrampen, vruchtbare bodems en aantrekkelijke recreatiegebieden. Projecten zoals maatregelen voor de bescherming van soorten, het onderhoud en de verbinding van habitats, het creëren van stepping-stone-biotopen of het bevorderen van traditionele vormen van gebruik in alpen- en bosgebieden dragen bij aan het behoud van bedreigde soorten en maken migratiebewegingen van dieren mogelijk. Dergelijke maatregelen combineren praktische natuurbescherming met educatieve en onderzoeksaspecten en maken de waarde van de biologische diversiteit zichtbaar voor het publiek.

Het Karwendel is een populaire bestemming voor dagjesmensen en recreatieve sporters. Wat verwacht u van de bezoekers?

Als natuurpark hopen we vooral op respectvol en natuurvriendelijk gedrag. Daar horen onze gedragsregels bij: op gemarkeerde paden blijven, rustzones voor wild en verbodstijden respecteren, afval meenemen, honden aan de lijn houden, lawaai vermijden en extra rekening houden met kwetsbare gebieden zoals oevers, moerassen en jonge bossen. Wie in het Karwendel onderweg is, kan ook actief bijdragen aan het behoud ervan – bijvoorbeeld door gebruik te maken van het openbaar vervoer of een gecombineerde trein-busreis, door bewust tochten te plannen buiten bijzonder kwetsbare periodes, bijvoorbeeld tijdens de winterrust van het wild, en door regionale bedrijven en het aanbod van het natuurpark te steunen. Dergelijk gedrag ontlast de natuur en de infrastructuur en versterkt tegelijkertijd de regionale toegevoegde waarde en de acceptatie van natuurbeschermingsmaatregelen.

Hartelijk dank voor het gesprek!